Татбиқи бомуваффақияти лоиҳаҳои интегратсионӣ дар доираи Осиёи Марказӣ на танҳо аз талошҳои кишварҳои минтақа барои ба роҳ мондани ҳамкориҳои мутақобилан судманди энергетикӣ, иқтисодӣ ва муттаҳидшавӣ бар зидди таҳдидҳои умумии беруна ва дохилӣ, балки аз дараҷаи иштироки қудратҳои бузурге, ки манфиатҳои худро дар минтақа доранд, вобаста аст. Инро фаъолияти афзояндаи қудратҳои минтақавии босуръат рушдёбанда ва аз ин рӯ, воридкунандагони бузурги эҳтимолии нерӯи барқ ( Ҳиндустон, Эрон, Покистон) нишон медиҳад, ки на танҳо бо зарурати қонеъ гардонидани талаботи худ ба захираҳои энергетикӣ, балки бо хоҳиши иштирокчии воқеӣ дар рушди иқтидори бузурги гидроэнергетикии дарёҳои Осиёи Марказӣ дар асоси дарозмуддат алоқаманд аст. Ин ҷалби сармоягузории бахши гидроэнергетикии минтақа, пеш аз ҳама кишварҳои кӯҳӣ (Тоҷикистон, Қирғизистон) - ро ба таври назаррас афзоиш медиҳад. Зиёда аз ин, вориди ин кишварҳо бо сармоягузории азим дар бахши назарраси гидроэнергетикии Тоҷикистон метавонист бисёркарата равандҳои интеграисиониро тақвият диҳад на танҳо дар миёни кишварҳои минтақа, балки байни Осиеи Марказӣ ва дигар кишварҳои узви ИДМ.

Тақвияти ҳамгироии обу энергетикии кишварҳои Осиёи Марказӣ дар заминаи бунёди иншооти бузурги гидроэнергетикӣ дар кишварҳои кӯҳии минтақа ду ҷанба дорад, ки бо дарназардошти манфиатҳои дохиливу хориҷии кишварҳои минтақа, бахусус кишварҳое, ки дар болои дарёҳои асосии ҳавзаи Арал ҷойгиранд, алоқаманданд.

Ҷанбаҳои беруна аз зарурати ташаккули бозори ягонаи минтақавии захираҳои энергетикӣ дар ояндаи наздик бо иштироки қариб ҳамаи кишварҳои минтақа бармеоянд. Гап дар сари он аст, ки сухан дар бораи тақсим ва аз нав тақсим кардани бозори нерӯи барқ бо ҷалби истеъмолкунандагон аз кишварҳои хориҷи наздик ( Афғонистон, Покистон, Ҳиндустон, Эрон ва ғайра) ба ин бозор меравад. Электроэнергетикаи кишварҳои водии минтақа ба истифодаи захираҳои сӯзишвории органикии энергетикӣ асос ёфтааст, ки захираҳои онҳо бемаҳдуд нестанд ва босуръат кам мешаванд. Ин ҳолат кишварҳои водиро дар вазъияти душвор мегузорад. Вазъият дар ин бозор метавонад бо ба кор даровардани нерӯгоҳҳои бузурги барқи обӣ дар кишварҳои кӯҳӣ хеле тағйир ёбад.

Далели он аст, ки нерӯи барқе, ки чунин нерӯгоҳҳо истеҳсол мекунанд, ба ҳисоби миёна нисбат ба нерӯгоҳҳои гармидиҳӣ ва дигар нерӯгоҳҳо хеле арзонтар аст. Ин истеҳсолкунандагони нерӯи барқро аз ҷумҳурии ҳамсоя дар ҳолати аввал, аз ҷиҳати такрористеҳсолкунӣ ва нигоҳ доштани параметрҳои ояндадори рушди ин соҳа хеле мушкил ва дуюм, аз ҷиҳати рақобатпазирии соҳа дар бозори минтақавии нерӯи барқ дар муқоиса бо шарикони тоҷик номусоид мегузорад. Нерӯи барқи Тоҷикистон аз рӯи ҳамаи параметрҳо ( пеш аз ҳама, арзонӣ, тозагии экологӣ, нархи паст, ҳадди ақали талафоти об ва ғайра) метавонад рақобатпазиртарин мол дар бозори энергетикии минтақавӣ гардад. Талаботи азим ва доимо афзояндаи кишварҳои ҳамсоя (Афғонистон, Покистон, Ҳиндустон, Эрон ва ғайра ) рақобатро борҳо тақвият дода, ба афзоиши ҷолибияти сармоягузории соҳаи гидроэнергетикии Тоҷикистон мусоидат менамояд.

Ба назар гирифтан муҳим аст, ки афзоиши назарраси ҷолибияти сармоягузории бахши гидроэнергетикии кишвар, пеш аз ҳама сохтмони нерӯгоҳи барқи обии Роғун, ки имкон медиҳад омезиши ҳамгироии соҳаҳои об, аграрӣ ва гидроэнергетикии кишварҳои минтақа, пеш аз ҳама, кишварҳои кӯҳӣ, инчунин дурнамои ташаккули бозори ягонаи аграрӣ ва энергетикӣ бо афзалиятҳои ин бахшҳо зич алоқаманд аст. Дар байни онҳо муҳимтаринҳо инҳоянд:

- арзиши пасти истеҳсоли нерӯи барқ;

- тозагии экологии энергияи истеҳсоли нерӯгоҳҳои барқи обӣ;

- майдони ҳадди ақали обшавии заминҳои серҳосил ва сатҳи оинаии обанбор ҳангоми сохтмони нерӯгоҳи барқи обӣ дар дараҳои танг ва чуқури кӯҳӣ бо бухоршавии камтари об;

- имконияти ҷамъоварӣ ва нигоҳдории об дар обанборҳои назди нерӯгоҳи барқи обӣ бо мақсади ҷараени мавсимӣ ва тамомисолаи мунтазами дарёҳо барои васеъ намудани минтақаи мавҷудбуда ва азхудкунии массивҳои нави оберишаванда;

- имконияти ба даст овардани фоида аз бартараф кардани таҳдидҳои амнияти озуқаворӣ дар заминаи ташаккули бозори ягонаи минтақавӣ - аграрӣ ва кишоварзӣ;

- хусусияти байнидавлатии қисми зиеди обектҳо ва иншооти хоҷагии об, ки дар кишварҳои кӯҳӣ ҷойгиранд.

Дар маҷмӯъ, таъмини рушди афзалиятноки соҳаи гидроэнергетикии Тоҷикистон ва амиқ гардонидани ҳамгироии обу энергетика дар Осиёи Марказӣ самти муҳимтарини рушди устувори минтақа, оптимизатсияи истифодаи минтақавии табиат мебошад, ки имкон медиҳад манфиатҳои кишварҳои минтақаро ҳам аз ҷиҳати ҳифзи экосистемаҳои миллӣ ва ҳам аз ҷиҳати ба даст овардани фоидаи бештар аз ташкили ҳамкории байнидавлатии обу энергетика ба назар гирад.

Ҳамин тариқ, кишварҳои Осиёи Марказӣ метавонанд ба ҳамдигар дар азхудкунии иқтидори бузурги обу энергетика, рушди саноати гидроэнергетикӣ, оптимизатсияи истифодаи оби фаромарзӣ, беҳтар намудани фаъолияти маҷмааи хоҷагии об, инчунин рушди технологияҳои муосири обёрӣ ва мелиоративӣ бо мақсади густариши ҳамкориҳои мутақобилан судманд ва таъмини рушди устувори ҳамгироии минтақа мусоидат намоянд.

А. Ҳоҷиев,

устоди ДПДТТ ба номи академик М.С.Осимӣ дар шаҳри Хуҷанд